Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: Water & Veen

Of de oorsprong van de 's-Gravenweg nog verder teruggaat dan de middeleeuwen, weten we niet. Archeologen hebben geen sluitend bewijs gevonden voor een prehistorische of Romeinse weg op het huidige tracé. Wel is bekend dat het gebied al vroeg werd gebruikt en bewoond. Tussen veen, kreken en hogere gronden moeten eenvoudige paden hebben gelopen. Het is bekend dat de Romeinen actief waren in het gebied rond Rotterdam. Het is dus niet ondenkbaar dat ze ook invloed hebben gehad op de ontwikkeling van de infrastructuur in dit gebied.

De 's-Gravenweg begon niet als weg maar als wáterkering: een dijk die al in de elfde eeuw van Vlaardingen naar Gouda liep. Toen halverwege de dertiende eeuw de Schielands Hoge Zeedijk werd aangelegd, kwam deze oudere dijk binnendijks te liggen. Hij verloor zijn waterstaatkundige functie en hield alleen zijn hoogte over — en daarmee zijn bruikbaarheid als droge route door een nat veengebied.

Wat er wél lag

Dit gebied lag zuidelijk van de Romeinse grens, dus bínnen het Romeinse Rijk, in de monding van de Maas. Geen stad, geen fort, geen villa's: veen, kreken en oeverwallen, met boerderijen op de droogste ruggen. Het bestemmingsplan voor Kralingen gaat er tot op vandaag van uit dat er in de hele wijk bewoningssporen uit de IJzertijd, de Romeinse tijd en de Middeleeuwen in de bodem kunnen zitten. Uit de wijde omgeving zijn die sporen ook daadwerkelijk opgegraven.

De Romeinse tijd

In het jaar 12 voor Christus komt de zuidelijke helft van Nederland tot aan de Rijn in Romeinse handen. Dat heeft grote gevolgen. Er komen wegen en kanalen. Aan de rijksgrens langs de Rijn worden forten gebouwd. Ook de monding van de Maas wordt bewaakt: bij Oostvoorne heeft waarschijnlijk een Romeins fort gelegen.

De boerenbedrijven worden groter en gaan meer produceren. De Romeinse legers en bestuurders zorgen namelijk voor een groeiende vraag naar voedsel en andere producten. Om meer land geschikt te maken voor akkerbouw en veeteelt graven de mensen sloten en greppels. Ze leggen ook dammen en sluizen aan. De lokale bevolking profiteert van de economisch goede tijden. Ze kan zich soms Romeinse luxegoederen veroorloven (dakpannen, vloerverwarming, glazen vaatwerk en zelfs oesters).

In de tweede helft van de 3e eeuw gaat het politiek en economisch slecht met het Romeinse rijk. In onze (grens)streek zijn er steeds meer vijandelijke invallen en tegelijkertijd wordt het landschap natter. Voor de boeren is het bestaan moeilijk en de mensen trekken daarom weg.

Is de weg Romeins? Nee — maar de grond daaronder wél!

Oude bronnen beweren het met overtuiging. Een negentiende-eeuws tijdschriftartikel citeert de achttiende-eeuwse schrijver Engelberts, die stelt dat de weg afkomstig zou zijn van "de oude heerweg der Romeinen", met bij Kralingen nog overblijfselen. Etymoloog Alfons de Cock herhaalde dit in 1908. Sindsdien is de claim een eigen bestaan gaan leiden.

Maar…. in Rotterdam is nooit een Romeinse weg aangetroffen. De echte grens van het Romeinse Rijk — de limes — liep ruim twintig kilometer noordelijker, langs de Oude Rijn: Katwijk, Valkenburg, Leiden, Alphen aan den Rijn, Woerden, Utrecht. Het tracé van de 's-Gravenweg is een dijklichaam, en het oudste bewijs daarvoor dateert uit de elfde eeuw — acht eeuwen na de Romeinse tijd.

Archeologische vindplaatsen

Centrum Rotterdam

Een huisplaats en een graf. Een huisplaats, sloten en de geul van de Rotte. Op honderdvijftig meter afstand een crematiegraf. Op de zuidoever kwamen vondsten boven: munten, fibulae (historische mantel- of doekspelden die in de oudheid en vroege middeleeuwen werden gebruikt om kledingstukken zoals mantels en toga's vast te maken), aardewerk, twee pikhouwelen en een umbo — de schildknop van een soldaat uit de hulptroepen. Te dateren tussen de eerste eeuw en het eerste kwart van de derde.

Websites

• De archeologie van Rotterdam, te zoeken via de kaart.

Literatuur

• Moree, M., M. van Trierum en A. Carmiggelt. Onderzoeksagenda Archeologie van de gemeente Rotterdam (ROA), Prehistorie en Romeinse tijd, Rotterdam 2018.
• Carmiggelt, A., A. Guiran en M. van Trierum. Archeologisch belangrijke plaatsen in de gemeente Rotterdam. Rotterdam 2007.

Rotterdam-Noord

Vier nederzettingen op een kreekrug. Vier nederzettingsterreinen en een grafveld, alle op de uitlopers van een kreekrug en omgeven door greppels en sloten. Eén boerderij had een driedelige plattegrond: een woongedeelte met haardplaats, een staldeel met boxen en dikke mestpakketten, en een latere uitbreiding.

Capelle a/d IJssel

Een dam met drie duikers.

Net als in Rotterdam was de bewoning in Capelle aan den IJssel in de Romeinse tijd vooral te vinden op de oeverwallen. De bewoners gebruikten de lagergelegen delen echter ook intensief. Daar is veel bewijs van teruggevonden in de vorm van sloten, greppels, sluisjes en duikers. De bewoners van het gebied deden dus volop aan watermanagement. De reden hiervoor is dat de landbouwproductie in de Romeinse tijd zich ontwikkelde van zelfvoorzienend naar een marktgerichte productie voor het Romeinse leger. Door het verbeteren van de waterhuishouding kon de productie worden vergroot.

Om de afwatering van een gebied te regelen werd een dam in een kreek gelegd. In de dam zat een duiker. Duiker: stel je een sloot voor die door een dam wordt onderbroken. Om het water toch van de ene kant naar de andere te laten stromen, wordt onder of door de dam een houten koker aangelegd. Dat is de duiker.

Bij archeologisch onderzoek in de wijk Middelwatering-West in Capelle a/d IJssel is een damconstructie teruggevonden met resten van drie duikers. Het eveneens gevonden aardewerk toont aan dat de bewoners voornamelijk geïmporteerd Romeins aardewerk gebruikten.

Dankzij de opgraving in 2000 weten archeologen hoe de dam is opgebouwd. Onderin lagen dikke pakketten klei waarin boomstammen waren verwerkt. Daarbovenop lagen pakketten vette klei afgewisseld met rietlagen. De top van de dam is niet bewaard gebleven. Er is één koperen munt gevonden, een as van keizer Trajanus uit 101.

De dam zal dus na die periode zijn aangelegd. De dam was verstevigd met een beschoeiing van elzenhouten palen. In de top van de dam bevonden zich de restanten van drie houten duikers gemaakt van elzenhout. Eén van de duikers was in de Romeinse tijd al verwijderd. Hiervan werd de insteek, schorsresten en de resten van een vlechtband teruggevonden. De andere duikers zijn slecht bewaard gebleven. Archeologen denken aan de hand van teruggevonden vlechtbanden dat ze uit twee helften bestonden, die bij elkaar gehouden werden door banden. Eén kant van de dam werd beschermd tegen afbrokkeling door middel van palenschermen.

Bronnen en verwijzingen

Literatuur

• Jacobs, E. & A. Pavlovic. Capelle aan den IJssel. Een archeologisch onderzoek van een dam met duikers uit de Romeinse Tijd. BOORrapporten 77, Rotterdam 2001.
• Archeologische kroniek Holland 2000.

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: Ontginning

De bewoners van deze streek legden in de Romeinse tijd geen weg aan, maar waterwerken. En ze deden dat om een reden: de landbouw verschoof van zelfvoorziening naar productie voor de markt — met het Romeinse leger als afnemer. Betere afwatering betekende meer opbrengst. De dam met duikers in Capelle ligt in dezelfde gemeente waar de 's-Gravenweg doorheen loopt, en lost hetzelfde probleem op als de dijk die er duizend jaar later overheen zou komen. De continuïteit tussen Romeinse tijd en 's-Gravenweg is geen tracé. Het is een probleem.

Het gat van vijf eeuwen

In de tweede helft van de derde eeuw raakt het Maasmondgebied grotendeels ontvolkt. De grond wordt te nat voor boeren en het Romeinse rijk valt uiteen, met toenemende vijandelijke invallen in de grensstreek. Archeologische vondsten uit de vierde en vijfde eeuw ontbreken in Rotterdam vrijwel geheel; uit de zesde en zevende eeuw zijn slechts enkele verspoelde vondsten bekend. Pas vanaf de achtste en zeker de negende eeuw vestigen mensen zich weer, op de smalle kleiige oevers van de Rotte. Van de tiende tot de twaalfde eeuw is die bewoning goed gedocumenteerd: dan ligt tussen het huidige Hofplein en de Maas de nederzetting Rotta.

Tussen het Romeinse landschap en de dijk die de 's-Gravenweg zou worden, zit dus een leegte van ruwweg vijfhonderd jaar. Een Romeinse weg kán hier niet zijn "doorgelopen" tot in de Middeleeuwen: er was niemand om hem te onderhouden, en het land zelf was intussen veranderd.

Het ontstaan van Rotterdam

Vermoedelijk al in de 8e en zeker in de 9e eeuw vestigen mensen zich op de iets hoger gelegen, smalle kleiige oevers van het riviertje de Rotte. Uit die vroege periode kennen we enkele vondsten, zoals aardewerk, mantelspelden en munten.

Duidelijker zijn de archeologische gegevens over de 10e- tot 12e-eeuwse bewoning langs de Rotte. Uit die periode zijn ook resten van boerderijen gevonden. Tussen het huidige Hofplein en de Maas lag ooit de nederzetting Rotta, met huizen langs beide oevers van het riviertje. De veen- en kleigronden zijn geschikt gemaakt voor akkerbouw, veeteelt en moestuinen. In twee oorkonden uit 1028 en 1050 wordt de kerk van Rotta genoemd. Tot nu toe is die nog niet bij een opgraving ontdekt.

In Rotta wonen boeren, die leven van de opbrengst van het eigen land en vee. Hun houten boerderijen, tussen de 15 en 20 meter lang, staan op kleine terpjes. Sommige producten halen ze van ver via handel: aardewerk uit België, Duitsland, Noord-Frankrijk of Engeland bijvoorbeeld. Dat er handel was, weten we ook door de vondst van munten uit Tiel, een belangrijke plaats in die tijd.

Rond het midden van de 12e eeuw komt er een eind aan de bewoning. Door de ontginningen is de bodem gedaald en er komen overstromingen. Het water van de Nieuwe Maas stroomt met kracht de Rotte binnen, ook de oevers worden aangetast. Allerlei gebruiksvoorwerpen en nederzettingsafval spoelen weg en komen in de modder terecht. Daar vinden archeologen honderden jaren later ook menselijke beenderen – misschien een aanwijzing voor het kerkhof van de kerk van Rotta?

Meer informatie? Ga naar “Bodemvondsten uit Rotterdam”.

De strijd tegen het water: de Schielands Hoge Zeedijk

De Schielands Hoge Zeedijk werd in de 13e eeuw aangelegd in opdracht van Aleid van Holland, gravin van Henegouwen, de dochter van graaf Floris IV van Holland. Haar broer, Willem II van Holland, zorgde er tijdens de regeerperiode van Aleid van Holland voor dat de dijk verder wordt gebouwd en versterkt, alles voor droge voeten.

De zeedijk liep van Schiedam tot Gouda. De dijk werd aangelegd om het achterliggende veengebied te beschermen tegen het open water van de Maas en de Noordzee. De 's-Gravenweg kwam binnendijks te liggen waardoor het gebied veiliger werd.

Middeleeuwse ontginning: het landschap wordt gemaakt

Het veengebied rond Kralingen was nat, slap en moeilijk bewoonbaar. De eerste ontginners groeven lange, evenwijdige sloten om het water af te voeren. Tussen die sloten ontstonden smalle stroken landbouwgrond. Zo groeide het karakteristieke slagenlandschap: een patroon van lange kavels dat op historische kaarten nog goed te herkennen is.

De ontwatering had echter een keerzijde. Zodra veengrond droogvalt, klinkt zij in en daalt het maaiveld. Daardoor moest het water steeds actiever worden beheerst. Dijken, sluizen, molens en later gemalen werden onmisbaar. Polderen betekende dus niet alleen land winnen, maar ook voortdurend samenwerken om dat land bewoonbaar te houden.

Vanaf de late middeleeuwen werd veen bovendien op grote schaal afgegraven voor turf. De brandstof bracht welvaart, maar liet diepe plassen achter en vergrootte het gevaar van overstromingen. Het huidige landschap is daardoor niet natuurlijk ontstaan; het is eeuwenlang door mensenhanden gevormd.

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: Kralingen

De geschreven geschiedenis van Kralingen gaat terug tot 1244, toen Hugo van Cralingen werd genoemd. Hugo van Cralingen (ca. 1185–7 juni 1256) was een van de eerste Heren van Cralingen. In 1233 werd hij beleend met het grondgebied 'Cralinghen'. Hij bezat onder meer jacht- en visrechten, het recht tol te heffen en beperkte rechtspraak uit te oefenen. Van 1244 tot 1252 diende hij als ridder onder Willem II, graaf van Holland en Zeeland en later koning van het Heilige Roomse Rijk.

Hugo van Cralingen was waarschijnlijk de stichter van Slot Honingen. Rond het slot groeide een nederzetting die een vroege kern van Kralingen vormde, al zorgde de veenontginning later voor verschuivingen van het dorp.

Kasteel Slot Honingen

Slot Honingen lag strategisch op een hoge plek in de laatste grote bocht van de rivier. Een diepe waterplas, ontstaan door overstromingen, vormde een natuurlijke slotgracht.

Het kasteel bestond uit vier torens rond een binnenplaats en was vanaf de Oudedijk bereikbaar via de Hoflaan. Rondom lagen visrijke vijvers die vanuit de Maas werden gevoed. Vanuit het slot bestuurde de familie Van Cralingen het ambacht. Zij verpachtten land en waren verantwoordelijk voor onderhoud van wegen en dijken.

Slot Honingen was een van de grootste kastelen van Schieland. Het complex vormde een vierkant van ongeveer dertig meter. Aan de noordkant stonden zware achtkantige torens met spitsen en aan de westzijde een ronde verdedigingstoren. Een brede gracht en een houten ophaalbrug beschermden het slot.

Alijd van Kijfhoek (1470) was een van de rijkste erfdochters van de streek. Zij werd al op zesjarige leeftijd verloofd met de vijftigjarige Jan van Assendelft. Na zijn overlijden in 1480 werd een nieuw huwelijkscontract gesloten met zijn jongere broer Nicolaes, die veertig jaar ouder was dan Alijd. In 1485 trouwden zij en gingen de rechten op Cralingen over op de familie Assendelft. Nicolaes en Alijd kregen zeven kinderen.

In latere eeuwen wisselde de heerlijkheid Cralingen opnieuw van eigenaar. In 1657 kwam zij in handen van de minderjarige Johan Willem du Faget. Zijn voogd verkocht het gebied in 1668 voor 88.000 karolusguldens aan de stad Rotterdam. Daarbij hoorden ook de ruïne van Slot Honingen en de Kapel van Kralingen in de Sint-Laurenskerk.

Slot Honingen was tijdens de Tachtigjarige Oorlog zwaar beschadigd. In 1574 werd het verwoest nadat Willem van der Marck, beter bekend als Lumey, er gevangen had gezeten. Lumey, admiraal van de Geuzen, stond bekend om zijn gewelddadige optreden en was onder meer verantwoordelijk voor de plundering van de Laurenskerk.

Tot de verwoesting gold Slot Honingen als een indrukwekkend en rijk kasteel, gelegen tussen het dorp Cralingen en de Maas.

Kralingen gold begin 18e eeuw als poort naar Amerika: emigranten wachten bij de Sint-Elbrechtskapel op de grote oversteek.

Vaak moesten emigranten wel zes weken wachten voordat zij Rotterdam in mochten.

In Rotterdam was koopman Benjamin Furly — een uit Engeland afkomstige Quaker — de leider van de Quakers in de Zeven Provinciën. Hij was vermogend, wetenschappelijk geïnteresseerd en bezat in zijn huis aan het Haringvliet een omvangrijke bibliotheek. Furly moedigde Quakers en andere geloofsvervolgden aan naar Noord-Amerika te emigreren. Hij hielp een eerste groep Duitsers die in 1683 met het schip Concorde naar Pennsylvania vertrok en zich in Germantown vestigde. Zij worden beschouwd als de eerste Duitse emigranten die voet op Amerikaanse bodem zetten.

Toen begin achttiende eeuw de vrijheden en voorrechten van Pennsylvania in een soort grondwet werden vastgelegd, groeide de toestroom van emigranten uit Duitse gebieden, waar protestanten werden vervolgd. Rotterdam werd voor velen de aangewezen vertrekhaven naar een nieuw bestaan in Noord-Amerika.

In het eerste kwart van de achttiende eeuw waren het vooral Zwitserse doopsgezinden die naar Rotterdam kwamen. Leden van de Rotterdamse Doopsgezinde Kerk hielpen hen met onderdak, financiële steun en het vinden van een schip voor de ‘grote oversteek’. Daarvoor bestond de ‘Commissie voor Buitenlandse Noden’ en werden collectes gehouden. In Rotterdam bracht zo’n inzameling in december 1710 maar liefst 2008 gulden op. Ook het stadsbestuur droeg bij: in 1709 besloten de burgemeesters 450 gulden beschikbaar te stellen om te distribueren aen arme familien uyt de Nederpals tot derselver subsistentie op haer vertrek over Engeland naar Pensilvania.

Dat dit niet voldoende was, blijkt uit een verzoek uit datzelfde jaar van het Brielse stadsbestuur aan Rotterdam om steun voor emigranten die in Den Briel op vervoer naar Noord-Amerika wachtten. Met het vertrek van ongeveer 150 Zwitserse en Duitse gezinnen werd 1709 het eerste belangrijke emigratiejaar voor Rotterdam.

Toen Duitsland in 1726 nieuwe maatregelen tegen de doopsgezinden uitvaardigde, nam de emigratie verder toe. Een grote stroom vluchtelingen trok richting Rotterdam. Onderweg moesten zij soms wel 36 Rijntollen passeren.

Uiteindelijk kwamen zoveel vluchtelingen naar Rotterdam dat het stadsbestuur besloot hen buiten de stad te laten wachten tot hun schip gereed was. De St. Elbrechtskapel aan de Hoge Zeedijk werd de plek waar emigranten aankwamen en soms wekenlang op hun vertrek moesten wachten.

De omstandigheden waren erbarmelijk. Mensen overnachten in het open veld en ziekten braken uit. Het dodental liep zo snel op dat er op het kerkhof van Kralingen onvoldoende plaats was. De doden werden daarom overgebracht naar de overkant van de rivier, naar het Pesthuis van Rotterdam op het eiland Feyenoord.

Bron (bewerking): Engelfriet.net

De Sint-Elbrechtskapel

In de dertiende eeuw bestond al enige bebouwing langs de Maas, waar vissers woonden en de Sint-Elbrechtskapel een religieus centrum voor de streek vormde.

“Het was in de dagen, toen de Rotterdamsche visschers nog uittogen ter haringvangst. Alvorens in zee te gaan, begaven ze zich in menigte naar de Kapel van St. Elbrecht om zegen op hun onderneming af te smeeken, onder den aanroep: „Help ons terecht, heilige Adalbertus!”

De parochie Kralingen wordt genoemd rond 1270, gezien het feit dat er dan sprake is van een pastoor in Cralingen. De juiste ouderdom van de parochie Kralingen is niet bekend. De Kralingsche kerk wordt al genoemd tussen 1276 en 1280; in 1270 is er dus al sprake van een pastorie.

De gehele bevolking van het ambacht Kralingen zal in de 15de eeuw ten hoogste driehonderd zielen hebben bedragen. Na de bewogen jaren van Jacoba van Beieren volgde onder het bewind van Philips den Goede een periode van rust. De inwoners hielden zich in die tijd bezig met visserij, veeteelt, turfgraven en enige landbouw.

Als eerste kapel wordt de uit 1482 daterende Sint-Elbrechtskapel genoemd, gelegen in Kralingeroord nabij Kralingse Veer. Andere bronnen melden dat er al in 1426 sprake was van een kapel op Kralingeroord. Zij speelt dan een rol gedurende de woelige dagen van de Hoeksche en Kabeljauwsche twisten. Rotterdam staat aan de zijde van de Kabeljauwen. De kapel van Kralingeroord ondervindt spoedig de repercussie van het oorlogsbedrijf. Men was er van overtuigd, dat het gebouw in handen van de vijand een steunpunt zou kunnen zijn.

Als het dorp Kralingen in de loop van de tijd meer landinwaarts wordt verplaatst, bouwt men omstreeks 1550 de kerk met begraafplaats als centrum van het dorp. Het is een eenvoudig gebouw van 10 bij 30 meter. Na een beeldenstorm in 1572 gaat de kerk van rooms-katholieke in gereformeerde handen over, echter het kerkhof blijft voor alle gezindten. Zolang er een kerk bestaat wordt er begraven, dat gebeurt als Kralingen zelfstandig is maar ook als het dorp in 1895 door Rotterdam wordt ingelijfd.

De St. Ellebrechtskapel lag even voor het veer van Kralingen naar IJsselmonde aan de Maas, aan het Toepad (sedert 1895 St. Elbrechtspad geheten), dat aan de binnenkant van de Hoge Zeedijk (Nesserdijk) liep. Volgens verschillende auteurs zou de eerste steen ervan door baljuw Joris van Brederode gelegd in 1482 zijn gelegd.

Het gebouw werd in 1572 verwoest. Van Buijtenen heeft door een analyse van alle voorhanden documenten aannemelijk gemaakt dat de kapel wellicht al in 1419, zeker in 1426 bestond, vermoedelijk naast een strategisch gelegen toren, en dat ze in 1482 slechts is herbouwd.

Het ambacht Kralingen was doorsneden door een aantal „schoone wegen en paden”, die „alleraangenaamst zoo ter bewandeling als ter speelvaart met rijtuig” waren. Vele handen vonden werk in den aanleg en het onderhoud van de tuinen der buitenplaatsen, die de rijke Rotterdammers zich in den loop van de 18de eeuw eigen maakten.

De kapel behoorde tot het bezit van de heerlijkheid Kralingen, en werd samen daarmee in 1668 aan de stad Rotterdam verkocht. Volgens de opmeting van C. van Alkemade maten de ruïnes van de kapel toen 72 bij 18 voet. De ‘geruineerde capelle van St. Elbregt’ werd in 1689 in erfpacht gegeven aan Adriaen de Lange Pietersz. In 1785 kwam een herenhuis met toebehoren ‘vanouds genaemt St. Ellebrecht’ in bezit van oud-burgemeester Joan Gerbrand van Mierop. Het verdween in het midden van de 19e eeuw.

Van een 15e eeuwse kapel op Kralingen (Maasbode, 23 mei 1926)

Van de vele kapellen, die in vroeger eeuwen in en om Rotterdam werden aangetroffen, bekleedde die van St. Elbrecht een niet onbelangrijke plaats.

Zij bevond zich omtrent duizend Rijnlandsche voeten ten Oosten der stad, in „Cralingeroord”, aan de binnenzijde des dijks, den tegenwoordigen Schaardijk, loopende van de Nesserdijk naar het Kralingsche Veer, waar nu een Protestantsche kerk staat, dus tegenover IJsselmonde.

Tekening van de Elbrechtskapel aan de Honingerdijk circa 1700. Naar een tekening van Van Alkemade & Van der Schelling, Kabinet der publyke enz. gebouwen en gezigten van Rotterdam en Schieland.

De kapel¹⁾ was toegewijd aan St. Elbrecht, een verbastering of inéénsmelting van den naam St. Adalbertus of St. Adelbertus, aartsdiaken van Utrecht, een afstammeling der koningen van Northumberland, leerling en medehelper van Willibrordus en verkondiger van het Evangelie in Friesland, overleden in 740. Hij wordt afgebeeld met lelie en boek, aan zijne voeten Kroon en scepter, in verband met zijn koninklijke afkomst.

Sommigen meenen, zoo lezen wij in een handschrift van Korte-brant, dat Joris, bastaard van Brederode en stadsvoogd van Dordrecht, Gouda en Rotterdam, op St. Adalbertsavond, 28 Juni 1430, den eersten steen der kapel gelegd zou hebben, waaraan de naam van St. Elbrechtskapel werd gegeven.²⁾

De bloeitijd der kapel nam evenals die van zoovele andere Roomsche bedehuizen, in 1572 een einde, toen zij, volgens sommigen, door de Spanjaarden werd verwoest, hetgeen misschien wel op rekening van de verwoede Watergeuzen moet worden gesteld. Langen tijd daarna werd de plek, waar het kerkje had gestaan, door boeren en andere inwoners van Rotterdam en Kralingen nog met devote bedoelingen bezocht.

In 1711 stond er nog als laatste overblijfsel een stuk muur van 6 voet, dat langzamerhand afbrokkelde en in 1744 geheel verdwenen was. Op of naast de fundamenten der verdwenen kapel is daarna een buitenplaats verrezen onder den naam van „het Huis St. Elbrecht” destijds toebehorende aan de heer Cancrien en als een „paleis huis” met stallen, koetshuis, hoogere en verdere opstal, in 1786 voor 12000 gulden verkocht.

Ook die buitenplaats is in de helft der vorige eeuw gesloopt. Alles werd met den grond gelijkgemaakt en zelfs de plek, waar eenmaal de St. Elbrechts kapel heeft gestaan, raakte bij velen in vergetelheid.

Voetnoten
1) De naam „Capel” komt het eerst voor in den tijd van Koning Dagobert in de VIIe eeuw. Hij werd toen gegeven aan een kastje of schrijn, waarin de reliquiën der Heiligen werden bewaard. Later werd dat kastje in een kleine kerk gebracht, waaraan de naam „kapel” gegeven werd.
2) Er zijn drie Heiligen met den naam van St. Adelbertus. Behalve St. Elbrecht kennen wij nog St. Adelbertus, bisschop van Praag, (956–997) maandag 23 April en St. Adelbertus, eerste aartsbisschop van Maagdenburg, gestorven 981, naamdag 20 Juni.

Het oude dorp Kralingen

Het oude dorp Kralingen lag aan de Veenweg, tussen de huidige begraafplaats Oud-Kralingen en de Kralingse Plas. Het veen werd aanvankelijk gebruikt als landbouwgrond. Toen vanaf de zeventiende eeuw de vraag naar turf sterk toenam, werd het gebied steeds verder afgegraven.

Door het uitbaggeren van veen tot onder de waterspiegel ontstonden grote veenplassen tussen Kralingen en Nieuwerkerk aan den IJssel. Het dorp kwam uiteindelijk op een smalle strook land tussen het water te liggen.

In de achttiende eeuw verplaatste het zwaartepunt van Kralingen zich naar de kruising van Oudedijk, 's-Gravenweg, Kortekade en Hoflaan: de Viersprong. Het oude dorp raakte langzaam ontvolkt. Halverwege de negentiende eeuw werden de meeste plassen drooggelegd en ontstond de Prins Alexanderpolder. De oude Veenweg verdween vrijwel volledig.

In 1795 werden Schout en Schepenen van de ambachtsheerlijkheid als gemeentebestuur aangesteld. Veel welgestelde Rotterdammers bezaten inmiddels een buitenplaats in Kralingen, zoals Honingen, Rozenburg, Jericho en Woudestein.

Het wapen van Kralingen, een rode achtpuntige ster op een gouden schild, is ontleend aan het familiewapen van Van Cralingen.

In de Sint-Laurenskerk bevindt zich nog altijd de Kapel der Heren van Kralingen. Deze kapel grenst aan de kapel met het praalgraf van admiraal Kortenaer.

De eerste bewoning ontstond langs rivieren en hoger gelegen ontginningslinten. Rond het midden van de zestiende eeuw groeide Kralingen uit tot een herkenbaar dorp. Langs de 's-Gravenweg en de Oudedijk lagen woningen van landarbeiders en buitenplaatsen, waaronder Huis Jaffa en Huis Jerusalem. Aan de Maas lag Slot Honingen.

Van het oorspronkelijke dorp Kralingen resteert vrijwel niets meer. Alleen begraafplaats Oud-Kralingen herinnert aan de oude nederzetting. Ook straatnamen als Honingerdijk en Slotlaan verwijzen naar het verdwenen slot. De vijver bij de Vijverlaan herinnert aan de vroegere slotgracht.

Begraafplaats Oud-Kralingen

Historie

De begraafplaats Oud Kralingen bevindt zich op de plaats die in vroeger eeuwen deel uitmaakte van het centrum van het dorp Kralingen. Er stond een parochiekerk die was omgeven door een kerkhof. De kerk dateert uit circa 1550 en was gebouwd in een eenvoudige gotische stijl. Na de beeldenstorm in 1572 ging de kerk van Rooms-Katholieke in protestantse handen over. Maar het kerkhof bleef voor alle gezindten, een algemene begraafplaats dus, in eigendom van de Hervormde gemeente Kralingen.

In de achttiende eeuw raakte het dorp ontvolkt, omdat het veen zo diep uitgegraven werd dat er een grote watervlakte ontstond. Deze doorsneed de oude wegen en kaden. De weinige landbouwers moesten tenslotte hun heil elders zoeken, zodat kerk en kerkhof verlaten tussen grote plassen kwamen te liggen. Later werden de veenplassen drooggemalen. De begraafplaats is echter nooit afgegraven en ligt daarom als een duidelijke verhoging binnen de omringende Prins Alexanderpolder en Prinsenpark.

Het dorp verplaatste zich in de richting van Rotterdam en de kerk volgde. Op de hoek van de Hoflaan en Oudedijk verrees een nieuwe kerk (Hoflaankerk) die in 1842 werd geopend. Het oude kerkgebouw werd in 1844 gesloopt maar de muren bleven tot een hoogte van 1,20 meter staan. Binnen deze muren kwamen grafkelders die zich nu nog aan de noordzijde van de begraafplaats bevinden.

In 1876 is de nieuwe dodenakker aangelegd in Engelse landschapsstijl naar een ontwerp van architect W.C. Coepijn van de Dienst Gemeentewerken. In 1895 kwam de begraafplaats door de annexatie van Kralingen op Rotterdams grondgebied te liggen. Het oudste deel van de begraafplaats ligt achteraan, in de omgeving van de rouwkapel. Waar de huidige aula nu staat stond eerst een kapel welke in 1895 was gebouwd als opzichterswoning, waarbij het voorste deel dienst deed als wachtruimte.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de woning verbouwd tot rouwkapel. Begin april 2003 is de rouwkapel gesloopt en is op bijna dezelfde locatie een nieuwe aula met ontvangstruimte gebouwd. Op 19 maart 2004 is de nieuwe aula in gebruik genomen.

Op Oud Kralingen bevinden zich enkele monumentale grafkelders. Rechts van de aula ligt het meest opzienbarende monument, het mausoleum van Pieter Kruyff Bartholomeus & Zn. dat inmiddels op de monumentenlijst is geplaatst. De vierkante kapel is in 1911 gebouwd in Neo-Romaanse stijl en heeft een koepeldak met lantaarn. Het gebouw is versierd met doodssymbolen als lauwerkransen en palmtakken. In de glas-in-lood vensters hoog in de zijgevels zijn vergankelijkheidssymbolen gebrandschilderd: een olielamp, een vlinder, een schedel en een zandloper.

In 2003 kwam het mausoleum op de monumentenlijst. Het raakte in verval, omdat de erfgenamen van Pieter Kruyff niet konden of wilden betalen voor de restauratie van het familiegraf. In 2006 besloten zij om de twaalf lijkkisten van hun familie in de oude grafkelders van de kerk van Oud Kralingen te herbegraven. Na een grondige restauratie werd het mausoleum in 2015 heropend als columbarium, een plaats waar urnen kunnen worden bijgezet. Eenmaal per jaar, op Open Monumentendag, is het mausoleum van binnen te bekijken.

Video: redding mausoleum in Oud-Kralingen

Al meer dan een eeuw is het mausoleum een van de meest indrukwekkende elementen van begraafplaats Oud Kralingen. Dit rijksmonument werd gebouwd als familiegraf, maar is met een grondige restauratie omgebouwd tot een columbarium waar urnen worden bijgezet.

Bekijk de documentaire over de restauratie van het mausoleum te Kralingen, Hardstenen schoonheid. Bekijk de documentaire.

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: Buitenplaatsen

Buitenplaatsen, villa's en oude boerderijen – wonen langs een eeuwenoude weg

Wie over de 's-Gravenweg wandelt of fietst, ziet iets wat in Rotterdam zeldzaam is: een eeuwenoud landschap waarin boerderijen, buitenplaatsen en villa's naast elkaar vertellen hoe de stad zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Terwijl Rotterdam op veel plaatsen ingrijpend veranderde door industrialisatie, stadsuitbreiding en oorlog, bleef langs de 's-Gravenweg een opmerkelijk deel van het historische karakter bewaard.

De oudste bebouwing had vooral te maken met het boerenbedrijf. De 's-Gravenweg liep door een nat veenlandschap dat vanaf de middeleeuwen werd ontgonnen. Langs de weg lagen boerderijen met weilanden, sloten, boomgaarden en moestuinen. De langgerekte kavels die vanaf de weg het achterland in liepen, zijn op sommige plaatsen nog altijd in het landschap herkenbaar. Oude boerderijen herinneren daardoor niet alleen aan vroegere bewoners, maar ook aan de manier waarop het land eeuwen geleden werd ingericht.

Vanaf de zeventiende en vooral de achttiende eeuw kreeg het gebied een ander karakter. Welgestelde Rotterdammers zochten buiten de drukke en ongezonde stad ruimte, rust en frisse lucht. Kralingen lag dichtbij Rotterdam, maar voelde als het platteland. Langs oude wegen en tussen weilanden verschenen buitenplaatsen en herenhuizen, omgeven door tuinen, vijvers en boomgroepen. Hier kon men de zomer doorbrengen, gasten ontvangen en tegelijkertijd laten zien dat men tot de welgestelde burgerij behoorde.

In de negentiende en vroege twintigste eeuw kwam daar opnieuw een woonvorm bij: de villa. Rotterdam groeide snel en Kralingen werd steeds meer onderdeel van de stad. Toch bleef de 's-Gravenweg aantrekkelijk voor mensen die ruim en groen wilden wonen. Architecten ontwierpen er vrijstaande huizen in uiteenlopende stijlen. Sommige waren statig en klassiek, andere kregen kenmerken van chaletbouw, art nouveau, traditionalisme of de architectuur van de jaren twintig en dertig.

De laatste jaren zie ik langs de 's-Gravenweg een ontwikkeling die mij stoort. Karakteristieke oude huizen en boerderijtjes verdwijnen en maken plaats voor nieuwbouw die soms rechtstreeks uit een catalogus lijkt te komen: standaardisatie, snel, efficiënt en vaak zonder veel gevoel. Nog erger vind ik het wanneer een authentiek gebouw wordt gesloopt om vervolgens plaats te maken voor een namaakvariant die vooral probeert oud te lijken. Meer en meer wordt de 's-Gravenweg een straat met mooie huizen en een prettige leefomgeving, en verdwijnt stukje bij beetje juist datgene wat de 's-Gravenweg zo bijzonder maakt: de zichtbare gelaagdheid van eeuwen bewoning en geschiedenis.

Wat veelal toch blijft is dat er geen uniforme gevelwand is zoals in veel Rotterdamse stadsstraten. Sommige huizen lijken een eigen verhaal te vertellen. Oude toegangshekken, oprijlanen, monumentale bomen, bruggetjes over sloten, diepe tuinen en soms zelfs oude erfgrenzen herinneren aan vroegere generaties bewoners.

Daardoor vormen de buitenplaatsen, villa's en boerderijen zoals die verderop in deze interactieve geschiedenis beschreven worden, meer dan alleen mooie historische gebouwen. Samen zijn ze een soort stenen archief van Kralingen. Ze vertellen over boeren die het land bewerkten, kooplieden die buiten de stad een zomerverblijf lieten bouwen, ondernemers die een representatieve villa wensten en gezinnen die hier generaties lang woonden.

Wie vandaag over de 's-Gravenweg loopt, beweegt daarom niet alleen door een straat, maar door verschillende eeuwen tegelijk. Misschien is dát wel het bijzondere van deze weg: de geschiedenis is hier niet verdwenen. Ze staat nog langs de kant van de weg.

's-Gravenweg, 1780

Toen Kralingen nog een zelfstandige ambachtsheerlijkheid was, hieven de bestuurders belastingen op landbouw, water en jacht. Boeren moesten bijvoorbeeld een tiende van hun opbrengst afstaan. De plaats waar deze afdracht werd verzameld, een zogenaamde hoveling, is op sommige plekken nog herkenbaar aan uitstulpingen in sloten nabij bruggetjes.

De gewone inwoners woonden verspreid over het land en in het dorp aan de Veenweg. Veel dorpelingen verdienden hun brood met turfsteken. Op begraafplaats Oud-Kralingen staat nog een boom waarin volgens de overlevering sporen van aanleglijnen van turfschepen zichtbaar zijn.

Dit's bloejend Kralingen, eertijds slechts zeer gering
Nu digt en schoon bebouwd in heel zijn ommekring.
Dan, 't wordt door zijnen bloei met zijnen val bedrijgt,
Daar 't door de veenderij, voor landen water krijgt.

Door de turfwinning veranderde Cralingen in korte tijd in een plassengebied. Het dorp raakte steeds meer omringd door water. Vanaf het begin van de achttiende eeuw trokken veel bewoners daarom weg naar de Viersprong.

Daar ontstond geleidelijk een nieuw Kralingen. Door deze verplaatsing wordt Kralingen wel een 'wandelend dorp' genoemd. Uiteindelijk verhuisde ook de kerk naar de Viersprong. Alleen begraafplaats Oud-Kralingen bleef achter als herinnering aan het verdwenen dorp.

Van zelfstandig Kralingen naar Rotterdam

Veel welgestelde Rotterdammers hadden in Kralingen een zomerverblijf, van waaruit zij per koets hun werkplek in Rotterdam konden bereiken. Deze verblijven werden steeds vaker permanent bewoond en zo ontwikkelde Kralingen zich tot een forensendorp.

Omstreeks 1870 kreeg Rotterdam steeds grotere problemen met de huisvesting van zijn snelgroeiende bevolking. Op Kralings grondgebied werden daarom arbeiderswoningen gebouwd.

Ook Rotterdamse bedrijven vestigden zich in Kralingen, waardoor de belangen van beide gemeenten steeds meer verweven raakten. De snelle bevolkingsgroei bracht echter grote problemen met zich mee. Kralingen had geen riolering. Bewoners van de vaak eenvoudige arbeiderswoningen loosden hun afvalwater en fecaliën in sloten met vrijwel stilstaand water. Vooral in de Voorpolder, tussen Jaffa, Oudedijk, Hoflaan en Oostzeedijk, leidde dit tot stank en gevaar voor epidemieën.

Kralingen was te klein om zelf een gesloten rioolstelsel met lozing op de Maas te bekostigen. Doorspoeling van de sloten was een mogelijkheid, maar het waterschap beschouwde de volksgezondheid als een gemeentelijke verantwoordelijkheid. Kralingen zag zich daarom gedwongen met Rotterdam te onderhandelen over grenscorrecties in ruil voor financiële hulp.

Rotterdam wilde daaraan meewerken. De Kralingse gemeenteraad stelde echter een reeks voorwaarden, waaronder verlaging van de prijs van gas en drinkwater. De onderhandelingen sleepten zich voort en Rotterdam verloor geleidelijk zijn belangstelling.

Intussen bleef de situatie in de Voorpolder onhoudbaar. Op 9 april 1889 stelde Rotterdam een ultimatum: er moest een overeenkomst over de grenscorrectie komen, anders werden de onderhandelingen beëindigd. Kralingen hield vast aan de eis dat eerst de waterverversing geregeld moest worden. Daarmee liepen de besprekingen vast.

Het gemeentebestuur van Rotterdam benadrukte dat de gemeente Kralingen financieel gezond was en de problemen zelf kon oplossen. Onder de bevolking van Kralingen bestond inmiddels een meerderheid voor aansluiting bij Rotterdam, terwijl de gemeenteraad tegen bleef.

Uiteindelijk werden de beide gemeenten 28 februari 1895 verenigd. In de Voorpolder kon eindelijk worden begonnen met de aanleg van riolering.

17e–18e eeuw

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: Industrie & Spoor

Door de groeiende behoefte aan brandstof werd het veengebied rond Rotterdam op grote schaal afgegraven. Turf was het 'zwarte goud' van de tijd. In enkele eeuwen veranderde het achterland van Rotterdam in een uitgestrekt plassengebied. De plassen werden door storm en golfslag steeds groter. Het dorp Kralingen kwam daardoor op een steeds smallere strook land te liggen. Bewoners trokken weg en vestigden zich rondom de Viersprong.

Vanaf de achttiende eeuw werd het plassengebied drooggelegd. In 1870 verdween ook de plas ten oosten van de Kralingse Plas door de aanleg van de Prins Alexanderpolder.

Landbouw bleek in de nieuwe polder niet rendabel. Nog vóór 1900 werd tuinbouw de dominante bedrijvigheid. Vooral langs de 's-Gravenweg en de Ringvaart ontstonden vele tuinderijen. Producten werden per schouw via sloten en vaarten naar Rotterdam vervoerd.

Het oude dorp Kralingen was inmiddels economisch geïsoleerd geraakt. Het centrum verplaatste zich definitief naar de Viersprong, waar een nieuw gemeentehuis, de Hoflaankerk en woonstraten verrezen.

Industrie kwam al vóór het spoor

Al rond 1720 vestigde Pieter Barbet aan de 's-Gravenweg de katoendrukkerij Non Plus Ultra. Dat was geen klein ambachtelijk bedrijf, maar een omvangrijke onderneming. Barbet kocht grond aan weerszijden van de weg; achter het huidige 's-Gravenhof lagen drukloodsen, bleekvelden en waterlopen voor het wassen en spoelen van textiel. In 1723 liet hij het nog bestaande 's-Gravenhof bouwen. Non Plus Ultra behoorde tot de belangrijkste katoendrukkerijen van Rotterdam en omgeving.

Dat maakt 's-Gravenhof eigenlijk bijzonder: het was tegelijk buitenplaats, directeurswoning en onderdeel van een industrieel complex. De provincie noemt het daarom expliciet een industriële buitenplaats. De fabriek bleef ongeveer anderhalve eeuw aan de 's-Gravenweg gevestigd. Na een grote brand in 1870 werd de productie verplaatst naar de omgeving van de Oostzeedijk. De onderneming leefde voort als de Kralingsche Katoenmaatschappij en ging uiteindelijk in 1931/1932 ten onder.

Daarnaast ontstonden langs de weg andere vormen van bedrijvigheid. Een mooi voorbeeld is Landzicht, dat in de negentiende eeuw in handen kwam van de Rotterdamse touwslagers N. en A.W. Hoos. Op het terrein kwamen een touwbaan, loodsen, kantoren en arbeiderswoningen. De deftige buitenplaats en de fabriek begonnen hier letterlijk door elkaar heen te lopen. Ook aannemers, tuinders en kleinere bedrijven vestigden zich langs het lint.

En toen kwam de trein

Halverwege de negentiende eeuw veranderde het landschap ingrijpend. De Nederlandsche Rhijnspoorweg-Maatschappij legde de verbinding Utrecht–Gouda–Rotterdam Maas aan. De lijn naar Rotterdam werd vanaf 1855 in gebruik genomen en eindigde uiteindelijk bij station Rotterdam Maas, ongeveer ter hoogte van de huidige Maasboulevard.

Voor de 's-Gravenweg is vooral het oostelijke gedeelte interessant. De spoorlijn liep vanuit Rotterdam in de richting van Capelle, Nieuwerkerk en Gouda en kruiste bij de IJsselmondselaan de oude wegenstructuur rond de 's-Gravenweg. Het gebied was toen nog verrassend landelijk: buitenplaatsen, boerderijen, tuinderijen, weilanden en hier en daar arbeiderswoningen.

Bij de IJsselmondselaan kwam zelfs een kleine spoorhalte: Halte Kralingsche Veer. Die werd geopend in 1905 en gesloten in 1935. Er stond een overwegwachtershuisje en bij het naderen van een trein klonk een seinklok, waarna de overwegbomen werden gesloten.

Het spoor verdwijnt weer

Na de oorlog veranderde het Rotterdamse spoorwegnet volledig. Het oude tracé naar station Rotterdam Maas verloor zijn functie toen de spoorlijn richting Gouda naar het noorden werd verlegd. In 1953 werd het oude oostelijke spoortracé gesloten. Daarmee verdween een infrastructuur die ongeveer een eeuw lang het landschap van Kralingen had doorsneden.

Maar het tracé verdween niet werkelijk uit de stad. Delen ervan werden gebruikt voor nieuwe wegen. In de jaren zestig ontstonden op of nabij het voormalige spoortracé onder meer Kralingse Zoom/Boszoom en de Maasboulevard. De aanleg daarvan veranderde het landelijke gebied rond de 's-Gravenweg definitief in een stedelijk landschap.

Bronnen: Geschiedenis van Zuid-Holland — Buitenplaats 's-Gravenhof; archiefedwardbary.nl — NS-infrastructuur; Historische Vereniging Capelle a/d IJssel, nieuwsbrief 2014.

De Hoflaankerk op de hoek van Hoflaan en Oudedijk werd in 1842 gebouwd als Waterstaatskerk. Op Eerste Kerstdag 1842 vond de laatste dienst plaats in het kerkje aan de Veenweg. Een dag later werd de nieuwe kerk in gebruik genomen. Twee jaar later werd de oude kerk gesloopt.

De Oudedijk maakt deel uit van de zeedijk die in de twaalfde eeuw werd aangelegd. Aan de oostzijde sluit hij aan op de 's-Gravenweg.

In 1668 kocht Rotterdam de ambachtsheerlijkheid Kralingen. In 1795 werd Kralingen een plattelandsgemeente. Het oude dorp in het gebied van de latere Prins Alexanderpolder verdween volledig.

In de eerste helft van de negentiende eeuw ontstond een nieuw dorp bij de Viersprong. In 1895 werd Kralingen door Rotterdam geannexeerd.

De Kralingse Plas ontstond in de 17e eeuw door turfwinning. De Kralingse Plas heette vóór 1895 de Bosch- of Noordplas. Aan het begin van de 20e eeuw maakte de gemeente plannen voor een groot stadspark. De aanplanting van het bos begon in 1927 en op 28 november 1953 werd het officieel geopend.

Vanaf 1928 is de grond eindelijk voldoende opgehoogd, en begint men met het planten van speciaal in Noord-Brabant gekweekte eiken. De Rotterdamse schooljeugd wordt hierbij ingezet op speciale boomplantdagen. In de jaren dertig van de 20e eeuw worden er in het kader van de werkverschaffing ook werkelozen ingezet bij de aanleg en beplanting. Een groot deel van deze bomen wordt tijdens de hongerwinter opgestookt in de kachel. Het vele puin, afkomstig uit het centrum van de gebombardeerde stad, wordt gedumpt in de zuidelijke hoek van de Plas. Zo ontstaat een groep kleine eilanden, die ten behoeve van wandelaars worden verbonden met een reeks loopbruggen. In 1953 wordt het Kralingse Bos dan eindelijk officieel geopend.

Wagenveer tussen Gouda en Rotterdam

In 1653 kwam tussen Gouda en Rotterdam een gereguleerde koetsdienst tot stand. Het wagenveer bood reizigers een vaste verbinding over de straatweg. De route liep via Nieuwerkerk en Kralingen naar Rotterdam en maakte de 's-Gravenweg tot een belangrijke schakel in het regionale personenvervoer.

Een wagenveer is geen veerpont, maar een regelmatige verbinding met wagens tussen twee plaatsen. Zo waren er al in de 17e eeuw wagenveren tussen diverse grote steden in Nederland, naast de trekschuiten in de trekvaarten.

Omdat Gouda geen trekvaart wilde in de verbinding met Rotterdam, werd het Gouds Wagenveer tussen Gouda en Rotterdam een belangrijke schakel in de verbinding tussen onder meer Amsterdam en Antwerpen.

Lees hier verder: Het Gouds Wagenveer.

18e–19e eeuw

Vanaf 1740 begon Rotterdam delen van de omliggende veenplassen droog te leggen. Het laatste grote project was de droogmaking van de plassen ten oosten van Rotterdam.

Voor de drooglegging werden vier stoomgemalen gebruikt. Het hoofdgemaal stond in Kralingse Veer. Op 26 oktober 1866 legde prins Alexander, zoon van koning Willem III, daar de eerste steen. In 1873 kreeg de nieuwe polder officieel de naam Prins Alexanderpolder.

In 1874 en 1875 werden de drooggevallen gronden verkocht. Prinsenland ontwikkelde zich snel tot een belangrijk tuinbouwgebied, vooral langs de 's-Gravenweg, Ringvaartweg en Kralingseweg.

Tot circa 1930 werd het landschap gedomineerd door lage platglaskassen, afgewisseld met weilanden. Later verschenen hogere kassen met houten en betonnen constructies.

Naast hun werk maakten de tuinders tijd voor ontspanning. Aan het begin van de Kralingseweg lagen een wielerbaan en een schietbaan. De tuinders hadden er hun eigen schietvereniging, De Loerende Kat, waaraan ook vrouwen deelnamen.

Een geliefde wintertraditie was schaatsen naar Gouda om daar kleipijpen te kopen. De uitdaging was zoveel mogelijk pijpen ongebroken thuis te brengen.

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: Oorlog — Joodse geschiedenis van de 's-Gravenweg

's-Gravenweg 49 — gezin Rosenstiel

Op 22 oktober 1938 werd hier het gezin Rosenstiel ingeschreven. Ze waren vluchtelingen die in 1937 nazi-Duitsland ontvluchtten en eerst gingen inwonen op de Oudedijk 13 in Rotterdam. Het gezin bestond uit Wilhelm (Neustadt, 13 januari 1886 – Sobibor, 20 maart 1943), die met zijn broer een wijnfabriek zou hebben gehad, zijn echtgenote Irma Oppenheimer (Mergentheim, 7 november 1896 – Sobibor, 20 maart 1943) en hun kinderen Liselotte Karolina (Neustadt, 17 maart 1923 – Sobibor, 20 maart 1943) en Albert (Neustadt, 17 december 1925 – Sobibor, 20 maart 1943). Dochter Liselotte Karolina is volgens historica Aline Pennewaard niet vermoord op 20 maart 1943, maar speelde een belangrijke rol bij de opstand in Sobibor van 14 oktober 1943. Zij zou 'Luka' geweest zijn, de muze van Sasha Pechersky, een van de leiders van de opstand. Luka zou, net zoals Pechersky, bij de opstand zijn ontsnapt en enkele dagen later nog in Chelm, zo'n 50 km van Sobibor verwijderd, zijn gezien. Daarna ontbreekt van haar elk spoor.

In het begin van de oorlog woonde het gezin Rosenstiel op de Van Ostadelaan 3 in Naarden.

Bron: joodserfgoedrotterdam.nl — 's-Gravenweg

Luka Rosenstiel, de muze van Sobibór

In 1990 overleed Alexander Pechersky, de leider van de opstand in Sobibór op 14 oktober 1943. Zijn inspiratiebron in het kamp was 'Luka', een jonge vrouw van een jaar of 19. Wie zij was, is nooit met zekerheid vastgesteld. Maar na gedegen onderzoek lijkt haar identiteit nu eindelijk bevestigd.

Volgens Pechersky slaagde Luka erin bij de opstand te ontsnappen. De laatste informatie die Pechersky over Luka ontving, is dat ze nog werd gezien te midden van een groep gevangenen die in de richting liep van Chełm, een stad op ongeveer 50 kilometer afstand van het kamp. Daarna ontbreekt elk spoor van haar, maar aangezien na de oorlog nooit meer iets van Luka Rosenstiel werd vernomen, kunnen we aannemen dat zij de bevrijding niet heeft gehaald. Hoe en waar ze stierf, zal wel altijd een onbeantwoorde vraag blijven. Maar in elk geval heeft ze nu, jaren na haar ontsnapping uit Sobibór, haar naam en haar gezicht terug.

Lees hier het artikel van Aline Pennewaard over Luka Rosenstiel: niw.nl — Luka Rosenstiel, de muze van Sobibor

's-Gravenweg 55 — Celestina Samson-Wolf

Vanaf de zomer van 1939 woonde Celestina Samson-Wolf op 's-Gravenweg 55.

Celestina was weduwe van David Levie Samson. David en Celestina kregen vijf kinderen: Barend Jacques, Marinus, Jacques, Sophia Maria en Helena Maria. Celestina maakte het begin van de Duitse bezetting nog mee. Zij overleed op 13 juli 1940 in Apeldoorn, twee maanden na de Duitse inval.

De vervolging trof later ook haar familie. Haar oudste zoon Barend Jacques, die aan de Essenburgsingel 7a woonde, werd gedeporteerd en kwam op 6 mei 1944 in Auschwitz om het leven.

's-Gravenweg 64 — Selma Johanna Hagens

Op nummer 64 woonde Selma Johanna Hagens. Zij vestigde zich hier op 3 juli 1933 met haar eerste echtgenoot Marcus Polak.

Hun huwelijk werd in 1936 ontbonden. Op 23 maart 1938 trouwde Selma met Frans Willem van Reeuwijk en verliet zij de 's-Gravenweg. Zij ging wonen aan de Burgerdijkstraat 17.

Tijdens de bezetting werd Selma slachtoffer van de Jodenvervolging. In 1942 werd Selma tweemaal door de Sicherheitspolizei gearresteerd. Uiteindelijk werd zij gedeporteerd naar Auschwitz. Daar werd Selma Johanna Hagens op 27 december 1942 vermoord.

Haar geschiedenis krijgt aan de 's-Gravenweg nog een extra dimensie. Enkele huizen verderop woonden tijdens de oorlog haar ouders.

's-Gravenweg 74 — Hanri en Dientje Hagens-de Lime

In 1941 woonden op 's-Gravenweg 74 Hanri Hagens en zijn vrouw Dientje Hagens-de Lime. Hun verblijf aan de 's-Gravenweg is voor de periode van januari tot december 1941 gedocumenteerd.

Hun dochter was Selma Johanna Hagens, die eerder met haar echtgenoot op nummer 64 had gewoond. Daarmee woonden aan de 's-Gravenweg in betrekkelijk korte tijd twee generaties van dezelfde Joodse familie. Ook Hanri en Dientje ontkwamen niet aan de vervolging. Beiden werden gedeporteerd en op 15 oktober 1942 in Auschwitz vermoord. Waar zij een jaar eerder nog aan de lommerrijke 's-Gravenweg woonden, eindigde hun leven nauwelijks een jaar later in het grootste vernietigingskamp van nazi-Duitsland.

's-Gravenweg 111a — de familie Van Leeuwen-Van Straten

Vanaf 3 juni 1938 tot december 1940 woonden Joseph van Leeuwen en zijn vrouw Elizabeth van Straten op 's-Gravenweg 111a. Joseph begon zijn loopbaan als kantoorbediende. Later maakte hij carrière en werd hij directeur van de Papierhandel en Fabriek v/h Gebroeders Cats aan de Goudsesingel.

Joseph en Elizabeth hadden twee kinderen: dochter Pauline van Leeuwen (roepnaam Lien) en hun zoon Samuel Louis van Leeuwen (roepnaam Boy). Na tweeëneenhalf jaar op de 's-Gravenweg te hebben gewoond verhuisde het gezin naar de Mathenesserlaan 477a. Het gezin werd tijdens de bezetting zwaar getroffen. Elizabeth van Straten werd op 5 november 1942 in Auschwitz vermoord. Tien dagen later, op 15 november 1942, kwam ook Joseph daar om het leven.

Boy werd op 12 januari 1943 in Mauthausen vermoord. Lien werd later naar Sobibor gedeporteerd en kwam daar op 21 oktober 1943 om het leven. Daarmee werd het gehele gezin Van Leeuwen-Van Straten slachtoffer van de Holocaust.

Reactie Anne Schram, 19 augustus 2026, via Facebook “Rotterdam in Oorlogstijd”:

Lien was getrouwd met Louis Swartberg. Lien en haar man werden in Sobibor geselecteerd als 'Arbeitsjude', om het verschrikkelijkste werk denkbaar te doen. Tot zij zelf vermoord werden. Alleen hun zoontje overleefde de oorlog.

Boy was actief lid van het Rotterdamsch Studenten Gezelschap (R.S.G.): hij speelde mee in toneelvoorstellingen en schreef ook voor het clubblad. In de zomer van 1942 probeerde hij als verstekeling op een schip te ontkomen naar het vrije Zweden. Maar hij werd verraden door zijn contactman en gearresteerd in de haven van Rotterdam.

Lien en Boy waren oud-leerlingen van het Erasmiaans Gymnasium. Op hun oude school worden zij nog steeds jaarlijks herdacht. Terra eis levis sit — Moge de aarde licht zijn voor hen.

Hieronder het verhaal van Boy van Leeuwen (overgenomen van het Gedenkboek Mauthausen):

Boy en zijn vier jaar oudere zus Lien groeiden op in een zeer welgesteld milieu. Zijn jongensjaren bracht Boy door op de 's-Gravendijkwal, vanwaar de familie in 1938 verhuisde naar de 's-Gravenweg. In datzelfde jaar deed Boy aan het Erasmiaans Gymnasium eindexamen bèta en ging hij in Delft wiskunde studeren. Na zijn eerste jaar zwaaide hij om en begon hij de studie aan de Economische Hogeschool in Rotterdam. Toen zijn ouders na de meidagen van 1940 naar Noordwijk verhuisden, bleef Boy in Rotterdam, waar hij vanaf dat moment op het Heemraadsplein woonde.

Tijdens zijn studententijd was Boy lid van het Rotterdams Studenten Gezelschap (R.S.G.). In 1941 organiseerde hij samen met Johan Ligtermoet een Mozartavond. Deze eerste 'discocauserie' werd positief ontvangen en zorgde voor een opleving binnen het Rotterdamsch Studenten Orkest (R.S.O.). Bij de derde discocauserie, op 1 oktober 1941, behandelde Boy van Leeuwen Bach.

Bron: Geschiedenis Rotterdamsch Studenten Orkest (R.S.O.) / Louis Sigismond Asch / Skald.

Totdat hem in 1941 het studeren verboden werd, leidde Boy dus het traditionele leven van een student. Hij had de gebruikelijke culturele en politieke interesses van een jonge intellectueel. In 1942 besloot hij te proberen uit Nederland weg te komen en naar Zwitserland te gaan. Zijn vrienden, vrezend dat Boy niet de handigheid zou hebben om zich uit eventuele precaire situaties te redden, trachtten hem zijn plan uit het hoofd te praten. Zij drongen erop aan dat hij zou onderduiken en slaagden er zelfs in een adres voor hem te vinden. Op dat moment echter ontdekte Boy een nieuwe vluchtroute, die door anderen al met succes was beproefd. Hij kon als verstekeling op een schip naar Zweden gaan en hij besloot de kans te wagen. In de zomer was zijn vertrek geregeld en leek een veilig heenkomen in zicht. Maar Boy kwam nooit verder dan de Rotterdamse haven. Verraden door zijn contactman aan boord, werd hij door de SD opgewacht en gearresteerd.

Boy van Leeuwen werd overgebracht naar Amersfoort en vandaar gedeporteerd naar Mauthausen, waar hij, 22 jaar oud, om het leven werd gebracht. Twee maanden eerder al waren zijn ouders vermoord in Auschwitz. Zijn zuster en haar man Louis Swartberg vonden in 1943 de dood in Sobibor. De enige van de familie die de oorlog overleefde, was hun jonge zoontje, dat zij op een onderduikadres in veiligheid hadden gebracht.

Uit het lustrumboek In memoriam (1946) van het Rotterdamsch Studenten Gezelschap.

Bijdragen: Stichting Sanderling, Anne Schram Ouweneel. Zuiderwoude.

Namen achter de huisnummers

Wie tegenwoordig over de 's-Gravenweg loopt of fietst, ziet niets van wat zich hier tijdens de bezettingsjaren heeft afgespeeld. Juist daarom zijn adressen als 49, 55, 64, 74 en 111a meer dan huisnummers. De geschiedenissen van haar bewoners verschillen. Wat hen verbindt, is de straat. De 's-Gravenweg was voor hen de plek waar zij thuiskwamen. Door hun namen opnieuw met die adressen te verbinden, wordt een vrijwel verdwenen hoofdstuk uit de geschiedenis van de 's-Gravenweg zichtbaar.

Op de website joodserfgoedrotterdam.nl staan de verhalen over de vele sporen van Joods Rotterdam.

Bombardement

Tijdens het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 kwamen geen directe bommen in het tuindersgebied terecht. De volgende dag vonden tuinders wel tussen hun kassen papieren van de bank van Mees aan de Blaak, die door de explosies kilometers waren meegevoerd.

Veel slachtoffers van het bombardement vonden tijdelijk onderdak bij tuinders. Langs de Ringvaartweg en Kralingseweg werden noodwoningen gebouwd.

Tijdens de bezetting moesten tuinders 's nachts wachtlopen om te voorkomen dat vee werd gestolen. Tegen het einde van de oorlog groeven de Duitsers dwars door de Kralingseweg een tankgracht. Daarvoor moesten enkele woningen en een verenigingsgebouw verdwijnen.

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: De stad rukt op

De bloeiperiode van het tuinbouwgebied Prinsenland duurde tot het begin van de jaren zestig. In 1961 kregen tuinders een verbod op nieuwe investeringen. Daarmee werd duidelijk dat het gebied een andere bestemming zou krijgen.

De kassen moesten uiteindelijk plaatsmaken voor woningbouw. Vanaf het begin van de jaren zeventig begon de gemeente grond aan te kopen en te onteigenen.

In 1984 verrees bij de Kralingse Kerklaan en de 's-Gravenweg het Ogier van Cralingenpark, een voorbode van de latere wijk Prinsenland.

Bij de ontwikkeling van Prinsenland werd bewust gekozen voor een andere stedenbouwkundige opzet dan in Alexanderpolder, Ommoord en Zevenkamp. De wijk kreeg vier buurten met elk een eigen karakter: de Dosiobuurt, de Prinsenparkbuurt, de Ringvaartplasbuurt en het 's-Gravenweggebied.

De eerste drie buurten bestaan vooral uit grotere woningbouwprojecten. Het 's-Gravenweggebied kreeg een kleinschaliger karakter met duurdere vrijesectorwoningen en vormt daardoor een overgang naar Kralingen.

In de straatnamen leeft de geschiedenis voort. In de Ringvaartplasbuurt zijn mensen vernoemd die betrokken waren bij de drooglegging en ontginning van de polder. Elders zijn politici, kunstenaars en strijders voor mensenrechten herdacht. Langs de 's-Gravenweg dragen straten namen van personen uit het politieke leven van de voormalige gemeente Kralingen. Tussen de Ringvaartweg en de Jacques Dutilhweg ligt nog een buurtje waarvan de straatnamen de namen van de eerste bewoners dragen die zich in de drooggelegde polder vestigden.

Wederopbouw na 1940

Het bombardement van mei 1940 verwoestte een groot deel van Kralingen. Duizenden woningen, bedrijven, winkels en scholen gingen verloren.

In Het Vrije Volk van 2 maart 1946 werd enthousiast vooruitgeblikt op de wederopbouw. De vernietiging van veel slechte negentiende-eeuwse woningen bood volgens de krant ruimte voor een moderner Kralingen met lichtere en ruimere bebouwing.

Architecten als Van Tijen, Van den Broek, Maaskant, Bakema en Groosman hadden tijdens de oorlog al nagedacht over nieuwe woonvormen. In 1941 verscheen de studie Woonmogelijkheden in het Nieuwe Rotterdam, die belangrijke uitgangspunten bevatte voor de naoorlogse woningbouw.

Tijdreis 1000 jaar geschiedenis: De levende 's-Gravenweg

Kralingen is nog altijd een van de meest karakteristieke wijken van Rotterdam. Historische bebouwing, groen, water, onderwijs en stedelijk leven komen er samen.

Aan de rand van het Kralingse Bos verrijst Nieuw Kralingen, een eigentijdse woonwijk met veel groen en vooral woningen in het hogere segment. Tegelijkertijd blijven oudere delen van Kralingen hun eigen karakter behouden.

Kralingen-West is levendig en stedelijk, met winkels, restaurants en uiteenlopende woningtypen. Kralingen-Oost wordt gekenmerkt door statige lanen, historische huizen, oude buitenplaatsen en veel groen. Een belangrijk deel is beschermd stadsgezicht.

Het erfgoed blijft zichtbaar in onder meer de molens De Ster en De Lelie, Trompenburg Tuinen & Arboretum en enkele historische boerderijen. Deze plekken herinneren aan het landelijke Kralingen van vroeger.

Ook duurzaamheid krijgt een steeds grotere plaats. Voedselbossen, groene projecten en het drijvende zonnepark van Evides laten zien hoe nieuwe ontwikkelingen worden ingepast in het bestaande landschap.

De 's-Gravenweg als historische lijn

Binnen al deze veranderingen neemt de 's-Gravenweg een bijzondere plaats in. De eeuwenoude weg vormt nog altijd een herkenbare verbinding tussen het stedelijke Kralingen en het groenere gebied richting Capelle aan den IJssel.

Het landschap langs de weg veranderde sterk. Veel boerderijen, tuinderijen, boomgaarden en kassen verdwenen en maakten plaats voor woningen en andere stedelijke functies. Toch bleef de structuur van de weg opvallend herkenbaar.

Wie tegenwoordig over de 's-Gravenweg loopt of fietst, ziet verschillende lagen van de geschiedenis naast elkaar: oude woningen, moderne architectuur, historische watergangen en bruggetjes.

Juist het samenspel van stad en land, verleden en heden, behoud en verandering maakt de 's-Gravenweg bijzonder. Terwijl Rotterdam steeds verder groeide, bleef de weg een zichtbare herinnering aan het landschap waaruit Kralingen is ontstaan.

Toen en nu. Hoe zag de plek er 100 jaar geleden uit waar ons huis nu staat?

De oriëntatie van de oude foto: onderaan loopt de 's-Gravenweg, in het midden ligt de brede watergang die nog steeds aanwezig is, rechts staat een boerderij met een grote schuur, en links liggen de kassen van de bloemisterij. De weg die bovenaan de oude foto loopt, is waarschijnlijk de latere Jacobus van Vessemsingel.

Wat opvalt, is vooral hoe de waterstructuur bewaard is gebleven: de sloot langs de Jacobus van Vessemsingel ligt nog precies op dezelfde plaats, en ook de dwarssloot langs de 's-Gravenweg is behouden. Daardoor is het oude verkavelingspatroon na bijna honderd jaar nog steeds herkenbaar.

Op de moderne luchtfoto staat het blauw gemarkeerde huis precies op de plek waar vroeger een deel van de kassen van firma K. Hartlieb lag. Wij en onze buren op de drie eilandjes wonen daarmee op voormalige tuinbouwgrond: de eilandjes met woningen zijn aangelegd op de vroegere weilanden en kwekerijen, en het bruggetje naar zo'n eilandje ligt ongeveer op dezelfde plek als een oude toegang tot de kwekerij.

Aanleg Van Brienenoordbrug (1965): Koningin Juliana opende op 1 februari 1965 deze vaste oeververbinding over de Nieuwe Maas, die vlak langs en over het oostelijke gebied bij de 's-Gravenweg en Kralingen werd aangelegd.